Restauratie Lucretia en Cleopatra

E-mailadres Afdrukken PDF

Met kennis van de atelierpraktijk van Rombout Verhulst, vergelijkbare tuinbeelden en gewapend met een enorme hoeveelheid documentatie en foto's van de beelden van vóór de beschadigingen is de conservering, restauratie en reconstructie begin 1998 ter hand genomen. De firma Vintec, gespecialiseerd in het schoonmaken en herstellen van zandsteen, heeft de dames van haar sokkels genomen en alle onderdelen verpakt in papierpulp om het vuil uit de steen te trekken.


In 1949 kocht Stedelijk Museum het Prinsenhof twee tuinbeelden van de Amsterdamse antiquair Aalderink. Het waren de heldinnen uit de Antieke Oudheid Lucretia en Cleopatra. De beelden werden tijdelijk opgesteld in de tuin van het museum en kregen hun definitieve plaats in 1962 toen de tuin opnieuw werd ingericht. Aanvankelijk was er weinig of niets bekend van de beelden. In het museum ontbrak elke documentatie van de herkomst en de maker. Alleen de geschiedenis van Lucretia en Cleopatra kon worden verteld.

Cleopatra leefde van 68 tot 30 voor Christus. Zij was een Egyptische koningin, die grote roem genoot om haar schoonheid, intelligentie en de buitenissige, overdadige gastvrijheid. Zij zou een liaison hebben gehad met de Romeinse staatsman en legeraanvoerder Marcus Antonius. Toen Antonius en Cleopatra verslagen werden door de vloot van Octavianus bij de slag van Actium, gevolgd door de invasie van Egypte, pleegde Antonius zelfmoord. Ook Cleopatra kon de smadelijke nederlaag niet accepteren en besloot haar eigen leven te nemen door de dodelijke beet van een cobra.
Bij het tuinbeeld staat de slang op het punt te happen in de borst van Cleopatra. Zij omvat zijn kop, terwijl het lijf van de slang om haar pols en onderarm kronkelt.

In de legendarische geschiedenis van het vroege Rome werd Lucretia, de echtgenote van een edelman, verkracht door Sextus de zoon van de tiran Tarquinus de Trotse. Sextus kwam naar haar toe toen ze alleen in haar kamer was en dreigde haar te zullen doden tenzij zij zich aan hem zou geven. Hij zou bovendien een slaaf de nek afsnijden en het lichaam naast dat van Lucretia leggen om zo de suggestie te wekken dat zij overspel had gepleegd met haar dienaar. Om het leven van de slaaf te sparen gaf Lucretia toe, maar, nadat zij haar vader en haar echtgenoot in kennis gesteld heeft, pleegde zij uit schaamte zelfmoord.
De dood van Lucretia is zelden een onderwerp voor kunstenaars in de zeventiende eeuw. Zij wordt uitgebeeld op het moment dat zij een dolk in haar borst wil steken.
De twee beelden zijn zonder meer een paar, bedoeld om in elkaars nabijheid bewonderd te worden. Zij zijn even hoog, beide gemaakt uit zandsteen. Lucretia kijkt naar rechts en Cleopatra naar links. Lucretia toont heftige emoties, terwijl Cleopatra er als contrast haast afstandelijk bij staat.

Het onderzoek naar de herkomst en de maker van de beelden begint wanneer ir. T. van Staveren in 1994 een herenhuis koopt aan de Nieuwe Plantage. Nieuwsgierig naar de geschiedenis van zijn huis vond Van Staveren een plattegrond van een enorme grote tuin die achter het pand had gelegen. Het was een ontwerp van de tuinarchitect Leonard Springer in 1911 in opdracht vervaardigd voor de directeur van de Nederlandse Oliefabrieken Hugo Tutein Nolthenius, de toenmalige bewoner. Foto's van de tuin uit die tijd tonen aan dat Lucretia en Cleopatra een prominente plaats hadden aan weerszijde van het hoofdpad. Na het overlijden van Tutein Nolthenius in 1944 verkochten de erven de beelden aan de kunsthandel.

Gefascineerd door de connectie van de twee Prinsenhof beelden met zijn eigen tuin ging Van Staveren zich meer en meer interesseren voor de kunsthistorische context en werd hij een enthousiast pleitbezorger voor de restauratie van de beide zwaar gehavende dames. Op basis van de stijl, de uitvoering, zoals de plooival van de gewaden, en een vergelijking met andere tuinbeelden is het vrijwel zeker dat de beelden gemaakt zijn in de werkplaats van de zeventiende-eeuwse beeldhouwer Rombout Verhulst. In het atelier van de kunstenaar werkten leerlingen naar ontwerp van de meester.

Met kennis van de atelierpraktijk van Rombout Verhulst, vergelijkbare tuinbeelden en gewapend met een enorme hoeveelheid documentatie en foto's van de beelden van vóór de beschadigingen is de conservering, restauratie en reconstructie begin 1998 ter hand genomen. De firma Vintec, gespecialiseerd in het schoonmaken en herstellen van zandsteen, heeft de dames van haar sokkels genomen en alle onderdelen verpakt in papierpulp om het vuil uit de steen te trekken. Na 5 behandelingen met iedere keer een wachttijd van 3 maanden, waarbij de papierpulp langzaam maar zeker de verontreiniging uit de materie trekt, is het zandsteen niet meer diep zwart van kleur, als gevolg van de eeuwenlange vervuiling, maar zijn de dames weer origineel crèmekleurig. Kleine beschadigingen in het zandsteen zijn gerepareerd met een kunstmortel, die qua structuur en kleur exact nagemaakt is in een laboratorium in Zwitserland. Met deze mortel konden ook de brokstukken van de kapotgeslagen armen aan de beelden worden gezet. Tot slot kon de beeldhouwer, restaurator Maarten Scheepens beginnen met de reconstructie van de rechterarm met de cobra en het hoofd van Cleopatra. Tijdens dat proces werd pas goed duidelijk hoe verfijnd de beelden gehakt waren. Steeds stuitte de beeldhouwer op problemen, omdat beide beelden bedacht zijn om ze van onderaf te bekijken. Fotomateriaal, dat wil zeggen een tweedimensionale afbeelding, blijkt dan toch te beperkt voor een overtuigende ruimtelijke reconstructie. De oplossingen moeten dan gevonden worden door heel intensief goed kijken en vergelijken.

Op open monumentendag 1999 was het overtuigende resultaat te bewonderen, maar waar en hoe de tuinbeelden na de restauratie definitief worden geplaatst, is een vraag die nog niet definitief beantwoord is. Op basis met de ervaringen van vandalisme in het verleden zal dat zeker niet meer in een openbaar toegankelijke tuin kunnen zijn. Na 300 jaar hebben deze beelden helaas hun oorspronkelijke functie verloren.

Laatst aangepast op dinsdag 14 augustus 2012 13:07  
Share to Facebook Share to Twitter Share to Linkedin Share to Google 
Deze website maakt gebruik van cookies. Informatie over cookies