De restauratie van Het oordeel van Salomo

E-mailadres Afdrukken PDF

Tijdens de recente restauratie is de vernislaag afgenomen met oplosmiddelen, die geen schade aanbrengen aan de onderliggende glacislagen. Met het oplossend vermogen, de vluchtigheid en de mogelijkheid door te dringen tot in de aangetaste deeltjes kon op veel plaatsen de kleurintensiteit hersteld worden doordat de loogkristallen verdwenen. De verf- en de grondlaag zijn op een aantal plaatsen opnieuw gehecht en de opstaande verfschollen zijn zoveel als mogelijk gesloten. Oude, veelal storende overschilderingen zijn verwijderd en lacunes in de verflaag zijn opgevuld. Het schilderij is geretoucheerd, nadat eerst een nieuwe vernis is aangebracht. Uiteindelijk is onder een opeenhoping van overschilderingen en vergeelde vervuilde vernislagen een origineel van hoge kwaliteit te voorschijn gekomen. Op grond van het materiaalonderzoek mag de conclusie worden getrokken dat het hier een werk betreft, dat vervaardigd moet zijn tussen 1615 en 1620.

 

Tijdens het vooronderzoek is het doek onderzocht op techniek en de staat van de verf. De drager is gemaakt van vlas (linnen). Aan het begin van de zeventiende eeuw raakt de textiele drager ingeburgerd. Door de gemakkelijke verplaatsbaarheid van grote doekformaten en een levendige oppervlaktestructuur krijgt het doek de voorkeur. Het betreft bij dit schilderij nog het oorspronkelijke doek met de originele breedte. Het doek bestaat uit twee delen linnen van gelijke strekking. De breedte van het doek is afhankelijk van de grootte van het weefgetouw waarop het wordt vervaardigd. Bij grote formaten, is de drager uit meer stukken samengesteld, zoals ook bij dit doek. De naad is zonder technische hulpmiddelen waarneembaar. Het is van belang een onderscheid te maken tussen oorspronkelijk aangezette stukken en toevoegingen van later tijd, omdat niet alleen de kunstenaar en zijn atelier stukken toevoegden, maar ook omdat schilderijen later vergroot of verkleind konden worden. De afgesneden randen zijn met garen omgenaaid om losscheuren van de spandraden te voorkomen. Het doek is opgespannen op een spanraam voordat de grondering is aangebracht.
Alle organische materialen verouderen. Dit geldt ook voor textiele dragers waarvan de vlas- of hennepvezels voornamelijk uit cellulose bestaan. Cellulose bezit nadelige eigenschappen: het verbrandt door zuurstof uit de lucht, wordt aangetast door zuren afkomstig van luchtverontreiniging, kan een voedingsbodem zijn voor bacteriën en schimmels en heeft de eigenschap vocht uit de lucht op te nemen en weer af te geven. De gevolgen van de opname of afgifte van vocht vallen het meest op. Als een vezel vocht uit de lucht opneemt, zet hij uit en wordt korter het weefsel krimpt. Als hij vocht afgeeft, zet het weefsel uit het schilderij gaat slap hangen. Verse elastische schildergronden en verflagen zijn tegen de klimaatwisselingen bestand maar als na decennia of zelfs eeuwen het oxidatieproces van het bindmiddel (lijnolie) verder gevorderd is, worden beide lagen bros en onelastisch. Doordat de drager bovendien in beweging is, niet alleen vanwege de wisselende vochtigheidsgraad maar ook door mechanische bewegingen (schokken, trillingen), ontstaat het zogenaamde ouderdomscraquelé. De verf- en grondlaag breken in meer of minder grote verfschollen die de bewegingen van de drager wel kunnen volgen. Uit het vooronderzoek blijkt dat de verfschollen in de 19de eeuw al een keer zijn vastgezet met was en hars.

Op het doek is een schildergrond aangebracht, die verschillende functies heeft: oneffenheden van de drager egaliseren, bevorderen van de hechting tussen drager en verflaag en beïnvloeden van de oppervlaktestructuur van het schilderij. Een schildergrond bestaat in de regel uit verschillende lagen. De eerste laag is de lijmlaag, die een verbindende en isolerende functie heeft. Dan volgt een laag bestaande uit vulmateriaal vermengd met bindmiddel. Tenslotte wordt de imprimatuur aangebracht, een bindmiddel waaraan een pigment toegevoegd is. Deze laag bepaalt het absorptievermogen, de zuigkracht van de schildergrond. De kunstenaar wil daarmee een neutrale basis krijgen voor de modellering van de onderschildering. Op de imprimatuur brengt hij met krijt de ondertekening, een eerste schets, aan.

De schilder- of verflaag bestaat uit twee komponenten: pigmenten die de kleur bepalen en stoffen die de kleurdeeltjes met elkaar en met de ondergrond verbinden, de bindmiddelen. Toen er nog geen kneed- en walsmachines bestonden, was het de taak van de leerlingen of gezellen om de verf te mengen. Eerst wreven zij het pigment fijn in een vijzel en daarna wreven zij het pigmentpoeder met de olie over een stenen plaat met een hardstenen loper. Het schilderij is uit verschillende verflagen opgebouwd, omdat de kleurwerking ontstaat door de optische menging van de dun opgebrachte verf- en glacislagen. Optische menging geeft meer diepte en intensiteit aan een kleur dan vermenging op het palet van verschillende pigmenten.
De meeste veranderingen en beschadigingen in de verflagen zijn door de drager en de schildergrond en de vernislaag erboven veroorzaakt.
In het verleden is de vernis met loog, een veel te grof middel, schoongemaakt met als gevolg dat de verflaag beschadigd is. Vooral het glacis, dat een grote hoeveelheid olie bevat waar nauwelijks pigment aan is toegevoegd, heeft erg te lijden gehad. De gevolgen van deze ruwe behandeling waren aan het blote oog onttrokken door de beschadigingen fors te retoucheren, wat neer komt op overschilderen.

Daniëlle H.A.C. Lokin

 

Gerestaureerd in de periode 15 april 1999 tot maart 2002, totaal aantal uren 1300, door M.H.J. de Man restaurateur en mevrouw G. Flik, assistent. Zij hebben bij het onderzoek gebruik gemaakt van infraroodreflectografie, uitgevoerd door de heer H. Alberse, Artspect studio te Delft.
Voor dit restauratieverslag heb ik dankbaar gebruik gemaakt van de aantekeningen van Marcel de Man en de publicaties van Knut Nicolaus, van 1965 tot 1986 hoofd van de restauratieafdeling van het Herzog Anton Ulrich-museum in Braunschweig en sindsdien professor restauratietechnieken aan de hbo-opleiding in Keulen.

 

 
Share to Facebook Share to Twitter Share to Linkedin Share to Google 
Deze website maakt gebruik van cookies. Informatie over cookies