In 1703, schonk Ewout van Bleijswijck uit de nalatenschap van zijn vader Heijndrick een groot, imposant schilderij aan de stad Delft ter nagedachtenis aan zijn overleden vader .
De genereuze schenking wordt met een tekst in het Latijn vermeld op de lijst:
EX DONO NOBILISSIMI ET GENEROSSIMI DOMINI HENRICI A BLEYSWYCK EWALDI FILY DELPHENSIUM CIVITATIS SAEPIUS CONSULIS ET REIPUBLICAE SENATORIS. AO 1703.
Heijndrick van Bleijswijck, oud burgemeester, trouwde op 16 september 1654 met Philippina van der Goes en is op 24 augustus 1703 begraven in de Oude Kerk. Hun oudste zoon Ewout is op 26 november 1656 in deze Kerk gedoopt. Sindsdien hing het schilderij in het stadhuis van Delft. Bij inspectie bleek dat de verflaag en de grondering op een aantal plaatsen los hadden gelaten van het doek. Er waren bovendien verfschollen open gegaan als gevolg van te grote wisselingen in de temperatuur en luchtvochtigheid. Een restauratie kon niet langer worden uitgesteld.
Beschrijving
Het schilderij verbeeldt het gruwelijke, oudtestamentische tafereel van twee vrouwen, die beweren de moeder te zijn van een jongetje. Een vrouw, van wie de pas geboren zoon gestorven is, neemt de baby van een andere vrouw en legt haar dode kind voor hem in plaats. De moeder ontdekt de verwisseling en wil haar zoon terug. Uiteindelijk wenden de vrouwen zich tot koning Salomon voor een uitspraak wie er recht heeft op het kind. De koning geeft opdracht dat het levende kind in tweeën gehouwen dient te worden met een zwaard en dat de moeders ieder een helft krijgen. Een van de vrouw stemt met deze uitspraak in maar de andere, gedreven door moederlijk instinct, smeekt dat het kindje gespaard blijft zelfs als dat betekent dat het bij haar weggenomen zal worden. Zo herkent Salomon de ware moeder en hij besluit haar het jongetje terug te geven.
Koning Salomon, gezeten op een troon op een verhoging en een scepter vasthoudend met zijn rechterhand, geeft opdracht aan de beul om zijn hand stil te houden. Links op de voorgrond sluipt een jachthond naderbij. Rechts van de troon staan twee hovelingen en twee soldaten in wapenrusting. Een van de twee moeders knielt voor de koning en wijst met dwingende gebaren naar het jongetje dat op het punt staat doorkliefd te worden. Alleen de echte moeder zal, om te verhinderen dat haar zoontje gedood wordt, de andere vrouw aanwijzen als moeder. De andere moeder, vergezeld van een oude vrouw, ziet het tafereel met verbazing aan. Tussen de twee moeders in staat de beul: met een hand houdt hij het kind vast aan een beentje en met de andere hand heft hij het zwaard om toe te slaan. Het dode jongetje ligt op de grond midden voor de troon. Het incident vindt plaats in het koninklijk paleis en niet in de tempel zoals verondersteld kan worden door de Salomons zuilen.
Wie is de schilder?
Navolger van Peter Paul Rubens stond decennia op de inventariskaart opgetekend onder het kopje naam vervaardiger, omdat een signatuur van de kunstenaar en een datering ontbreken. Voor de restauratie gaf de slechte, zwaar vergeelde en vervuilde conditie waarin het doek verkeerde geen aanleiding deze toeschrijving te herzien. Eens te meer omdat op de lijst het jaartal 1703 als jaar van schenking genoemd werd. Nu het onderzoek en de restauratie afgerond zijn met als resultaat een origineel van hoge kwaliteit is het tijd deze toeschrijving bij te stellen.
De compositie gaat terug op een Het oordeel van Salomon, vervaardigd door Peter Paul Rubens, voor het stadhuis in Brussel. Helaas is dit schilderij verloren gegaan in de brand van 1695, maar een prent naar dit schilderij van de hand van Boëtius a Bolswert is wel bewaard gebleven.
Peter Paul Rubens werd vermoedelijk op 28 juni 1577 geboren te Siegen in Westfalen. Hij was de tweede zoon van Jan Rubens, juridisch raadgever van Anna van Saksen de echtgenote van Willem van Oranje, en Maria Pypelinckx. Na de dood van haar echtenoot in 1587 vestigde Maria zich met haar kinderen in Antwerpen.
De getalenteerde Rubens was een leerling van de schilders Tobias Verhaecht, Adam van Noort en Otto van Veen in Antwerpen. In 1598 werd hij als meester in het Sint Lucasgilde te Antwerpen opgenomen. Van 1600 tot 1608 verbleef hij in Italië, waar hij in dienst was van Vincenzo Gonzaga, de hertog van Mantua. Toen Rubens in de herfst van 1608 bericht ontving dat zijn moeder erg ziek was, vertrok hij onmiddellijk uit Italië om bij aankomst in Antwerpen te vernemen dat zij al overleden was. Allerlei omstandigheden zorgden ervoor dat Rubens in de Nederlanden bleef. Voor het eerst sinds meer dan veertig jaar was er, door het Twaalfjarig Bestand in Antwerpen gesloten, de vrede teruggekeerd. Na zoveel oorlogsgeweld lag er voor de kunstenaars een onafzienbaar terrein open, omdat zowel kerkelijke als burgerlijke gebouwen dienden te worden hersteld en van nieuwe versieringen voorzien. De aartshertog Albert en de infante Isabella drongen erop aan dat hij in dienst zou treden, maar hij hoefde zich niet aan het hof in Brussel te vestigen. In 1609 enkele weken na zijn aanstelling als hofschilder, trad Rubens in het huwelijk met Isabella Brant, dochter van de stadsgriffier Jan Brant. In 1610 kocht hij een vroeg-zestiende eeuws huis dat hij uitbreidde met een atelier in Genuese stijl, versierd met klassieke sculpturen en opschriften ontleend aan de klassieke oudheid.
De elkaar in sneltempo opvolgende bestellingen dwongen Rubens tot een rationele organisatie van zijn werktijd. In de Antwerpse periode van 1608 tot 1618 richtte hij zijn vermaarde atelier op, waar zijn werken zorgvuldig werden voorbereid: na een eerste, vage schets werd de voorstelling nagenoeg vastgelegd in een vrij verzorgde olieverfschets, die aan de besteller ter goedkeuring werd voorgelegd. Intussen werden afzonderlijke figuren en motieven vaak ad vivum (naar het leven) met grote precisie getekend met behulp van krijt en witte dekverf. Ook bij de definitieve uitvoering van het merendeel van zijn schilderijen werd Rubens bijgestaan door een wisselende groep van schilders (onder wie Anthony van Dyck en Frans Snijders). Monumentaal geconcipieerde composities kwamen tot stand die, ondanks dramatische bewogenheid, door evenwichtige schikking van de op sterk plastische werking afgestemde personages, evenals door het contrastrijke spel der pasteus dekkende koele, lokale kleuren, een opmerkelijke harmonie vertonen. Behalve religieuze onderwerpen schilderde de kunstenaar in zijn Antwerpse periode van 1608 tot 1619 ook talrijke mythologische taferelen.
Het is bekend dat in het atelier werken naar ontwerp van de meester werden uitgevoerd. De beste medewerkers werkten aan de opzet van de hand van Rubens zelf. Met hoogsels en retouches zette hij het eindresultaat dan naar zijn hand. De Deense geneesheer Otto Sjerling bracht in 1621 een bezoek aan het atelier en merkte op ook een flink aantal jonge schilders gezien te hebben. Zij waren ieder bezig aan een schilderij waarvoor Rubens zelf de krijttekening zou hebben gemaakt en hier en daar een toets verf had aangebracht. De jonge mannen moesten dan de schets daarna volledig in verf uitwerken, waarna Rubens tenslotte de laatste penseelstreek aanbracht. Deze atelierpraktijk werd allemaal als Rubens eigen werk beschouwd. Dit maakt het zo moeilijk een inzicht te krijgen wat Rubens zelf maakte en wat uit het atelier kwam en grotendeels door zijn medewerkers gemaakt is.
Het Oordeel van Salomo in Delft is een inventie van Rubens geïnspireerd op het schilderij met dezelfde voorstelling dat zich nu in het Statens Museum for Kunst in Kopenhagen bevindt. Dit werk is vermoedelijk een nauwgezette kopie van het Salomons oordeel dat zich in het stadhuis te Brussel bevond. Het schilderij in Kopenhagen is beduidend groter dan de Delftse variant en meet een hoogte van 233 bij een breedte van 302 centimeter. De maten van het Delftse doek bedragen 162 bij 225 centimeter. Het toont koning Salomo gezeten op een troon met baldakijn, op een podium dat 4 treden telt. De koning zit hoog verheven boven de scène die zich aan zijn voeten afspeelt. De compositie lijkt op het eerste gezicht identiek aan de van Delft maar wijkt bij zorgvuldige bestudering op een groot aantal punten af. Zo staan er links naast de troon twee mannen, die met belangstelling het gebeuren gade slaan. Links van de koning staan een man met een tulband als hoofddeksel en twee soldaten. Een hond snuffelt tussen de benen van de beul door aan het dode kind. De positie van de geknielde vrouw ten opzichte van de koning en van de beul is lager dan in de Delftse inventie. Het gelaat van de staande vrouw is driekwart zichtbaar waardoor haar kijkrichting verandert en in de achtergrond begrenst een groot aantal kolommen de ruimte en ontbreekt het doorkijkje rechts in de achtergrond.
Niet alleen op basis van het materiaalonderzoek maar ook door stijlvergelijking kan het Delftse Oordeel rond 1616 worden gedateerd. Omstreeks dat jaar vervaardigde Rubens met zijn atelier Diana en haar nimfen gaan op jacht . Met name de hond op de voorgrond, zijn kop tegen Diana aanvlijent, vertoont opvallend veel overeenkomsten met de hond op het Delftse schilderij.
Betekenis
Verbeelding van de rechtvaardige, onafhankelijke en wijze rechtspraak door de stad (los van adel en kerk) past bij de opkomst van de burgerij. In deze traditie heeft de stad al eerder, in 1622, een opdracht gegeven aan Pieter van Bronckhorst voor het vervaardigen van een Salomons oordeel om de plaats van de vierschaar te markeren; daar waar in het stadhuis recht gesproken werd door schout en schepenen
Oude Testament
Oude Testament, 1 Koningen 3: 16-28 Salomons wijsheid als rechter.
"Eens kwamen er twee lichte vrouwen bij den koning, om voor hem te verschijnen. De ene vrouw zei: Met uw verlof, mijn heer! Ik en deze vrouw wonen in één huis. Nu kreeg ik bij haar in huis een kind, en drie dagen na mij kreeg ook deze vrouw een kind. We waren samen in huis, en er was niemand bij ons; alleen wij tweeën waren in huis. Nu stierf s nachts de zoon van deze vrouw; want zij was op hem gaan liggen. Maar midden in de nacht stond zij op, en terwijl uw dienstmaagd sliep, nam zij mijn zoon bij mij weg en legde hem in haar arm, doch haar doden zoon legde zij mij in de arm. Toen ik nu s morgens opstond, om mijn zoon te voeden, vond ik hem dood; maar toen ik hem bij het licht goed bekeek, zag ik, dat het mijn zoon niet was, dien ik ter wereld had gebracht. Maar de andere vrouw verzekerde: Niet waar; de levende is mijn zoon en de dode is van u. De eerste echter hield vol: Neen, de dode is van u en de levende is mijn zoon. En zo bleven ze voor den koning maar kijven.
Toen sprak de koning: De een zegt: Deze die leeft, is mijn zoon, en de dode is van u; en de andere zegt: Neen, de dode is uw zoon, en de levende is van mij. En de koning ging voort: Haal me een zwaard. En men bracht den koning een zwaard. Nu sprak hij: Hakt het levende kind in tweeën, en geeft ieder de helft. Maar de vrouw, van wie het levende kind was, en wier hart ineenkromp om haar zoon, riep tot den koning: Ach mijn heer; geef haar het levende kind dan maar en dood het niet. Maar de andere sprak: Noch ik noch zij moet het dan maar hebben; hakt het maar door! Toen zei de koning: Geeft haar het levende kind, en doodt het niet; zij is de moeder. Heel Israël hoorde het vonnis, dat de koning geveld had, en had ontzag voor den koning; want men begreep, dat hij goddelijke wijsheid bezat, om recht te spreken."
Collectie-informatie
Inventarisnummer Museum Het Prinsenhof: PDS 88
Maker: Atelier van Peter Paul Rubens
Datering: 1600-1640
Materiaal&techniek: olieverf op doek
Afmetingen: 163 x 224 cm (64 3/16 x 88 3/16 in. )
Foto: Tom Haartsen, Ouderkerk a/d Amstel
Klik hier voor meer collectie-informatie.
Literatuur
- R.-A. DHulst and M. Vandenven, Rubens The Old Testament, Corpus Rubenianum Ludwig Burchard, London & NewYork, Harvey Miller Publishers, cat.no 46, The Judgement of Solomon, pp. 146 150.
- Susan Koslow, Frans Snyders Stilleven- en dierenschilder 1579 1657, Antwerpen, Mercatorfonds, 1995
- Otto von Simson, Peter Paul Rubens (1577 - 1640) Humanist, Maler und Diplomat, Mainz, Verlag Philpp von Zabern, 1996
- Tentoonstellingscatalogus, Jan Boeckhorst 1604 -1668 Maler der Rubenszeit, Freren, Luca Verlag, 1990 ( Rubenshuis te Antwerpen en het Westfälisches Landesmuseum in Munster)
- Tentoonstellingscatalogus, Theodoor van Thulden Een Zuidnederlandse barokschilder, Zwolle, Waanders, 1992 ( Noordbrabantsmuseum te s-Hertogenbosch en de Stedelijke musea te Straatsburg)
- Tentoonstellingscatalogus, Anthony van Dyck 1599 1641, New York, Rizzoli, 1999 (Koninklijk Museum voor Schone Kunsten te Antwerpen en Royal Academy of Arts in Londen)
